NAWA MANDALA DHIRI

Nawa Mandhala Dhiri inggih punika rerangkèning piwulang ingkang nyusun "babahan hawa sanga" dados satunggaling mandhala pangawikan dhiri. Manawi ing piwulang Jawa babahan hawa sanga langkung dipun wastani minangka daya-daya ing salebeting janma, mila wonten ing Nawa Mandhala Dhiri, sedaya daya punika katata dados satunggaling peta ingkang cetha, kanthi Sukma minangka Pancer, dene daya-daya sanès ngubengi pancer manut kalenggahan saha pakaryanipun. Kanthi mekaten, Nawa Mandhala Dhiri dados sarana mawas dhiri, mangrêtosi sesambetan antawisipun daya-daya batin, saha nata kasalarasaning dhiri manut Tatananing Panguripan.

Hakêkat Nawa Mandhala Dhiri

Nawa Mandhala Dhiri inggih punika piwulang ingkang nerangaken tatanan daya-daya ing salebeting dhirinipun janma. Mandhala boten namung dipun mangertosi minangka pamejan papan utawi pituduh arah, nanging minangka pralambang kasalarasan antawisipun sakathahing daya panguripan ingkang dumunung wonten ing sajroning manungsa. Saben mandhala nggambaraken kalenggahan saha pakaryanipun unsur ingkang bebarengan nyengkuyung dumadinipun lampah gesang.

Hakêkat Nawa Mandhala Dhiri dumunung wonten ing pangawikan bilih janma punika satunggaling rerangkèn daya ingkang saling sesambungan. Jiwatman dados pepadhanging panguripan, prana maringi daya gesang tumrap raga, manah, cipta, rasa, saha karsa dados pirantos tumrap ngolah pamawas, pangraos, saha tumindak. Dene kama lan krodha boten dipun anggep minangka pepalang, nanging minangka daya alamiah ingkang kedah katata supados nuwuhaken kautaman. Sedaya daya punika kasawijèkaken déning sukma minangka pancering kasadaran.

Piwulang punika badhe nedahaken bilih kasampurnaning gesang boten dumadi awit satunggal daya langkung inggil tinimbang sanèsipun, nanging awit sedaya daya saged lumampah kanthi laras manut Tatananing Panguripan. Manawi satunggal daya ngungkuli utawi nyimpang saking tatananipun, kasalarasan dhiri dados keganggu lan lampah gesang boten saged nggayuh katentreman.

Mila, Nawa Mandhala Dhiri dados sarana mawas dhiri, supados janma saged mangertos kalenggahan saha pakaryan saben daya ing salebeting dhirinipun. Kanthi mangertos tatanan punika, manungsa saged nata cipta, nentremaken rasa, ngukuhaken karsa, ngendhaleni pepénginan lan kobaring batin, saéngga sukma tansah dados pancer ingkang nyelarasaken sedaya daya tumuju pepadhang, kautaman, saha kasampurnaning lampah gesang.

1. Pūrva — JIWATMAN (Jatining Panguripan).

Jiwatman inggih punika unsur panguripan sejati ing salebeting janma, ingkang dados dhasaring urip lan sumbering eling. Jiwatman maringi pepadhang ing sajroning dhiri, saéngga janma saged nyumerepi kawontenanipun piyambak saha mangertos margi lampahipun. Jiwatman boten owah dening owah-owahaning raga, pangraos, utawi pamanggih, awit sipatipun langgeng lan tetep dados pancering kasadaran.

Jiwatman dados pepadhanging panguripan ingkang madhangi cipta, rasa, lan karsa, supados sedaya daya ing salebeting dhiri saged lumampah kanthi laras. Nalika janma saged nyelarasaken dhirinipun kaliyan pepadhanging Jiwatman, tuwuh katentreman, kaweningan, saha pangertosan ingkang langkung jero tumrap jatining gesang.

Mila, Jiwatman boten namung minangka daya ingkang ndadosaken gesang, nanging ugi minangka pancer pangeling bilih saben janma gadhah sumber pepadhang ing salebeting dhirinipun piyambak.

2. Āgneya — PRANA (Daya Panguripan).

Prana inggih punika dayaning panguripan ingkang nglantaraken gesang saged lumampah wonten ing raga. Menawi Jiwatman dados jatining panguripan, Prana dados daya ingkang nguripi sedaya peranganing raga, saéngga saged obah, tuwuh, ngraos, saha nindakaken pakaryan. Tanpa Prana, raga namung dados wujud tanpa daya, boten saged nindakaken lampah gesang.

Prana lumampah ngrembaka ing salebeting raga, nyengkuyung jejeging panguripan saha njagi kasalarasaning pakaryaning saben perangan. Daya punika ugi nyambungaken antarane raga lan sukma, saéngga sedaya daya batin saged kawedhar lumantar tumindak, tembung, saha lampah gesang. Mila Prana boten namung dados daya obah, nanging ugi dados panyengkuyung kasinambunganing panguripan.

Nalika Prana lumampah kanthi laras, raga dados santosa, lampah dados jejeg, saha manah langkung gampil nggayuh katentreman. Nanging manawi Prana keganggu, raga dados ringkih, daya tumindak saya susut, lan kasalarasaning dhiri ugi saged kaganggu. Awit saking punika, Prana kedah dipun reksa lan dipun tata kanthi lampah gesang ingkang becik, supados dayaning panguripan tansah jejeg lan nyengkuyung kawontenan janma sajroning nglampahi Tatananing Panguripan.

3. Dakṣiṇa — MANAH (Daya Pamikir).

Manah inggih punika daya pamikir ingkang dados papaning pamawas, nimbang, saha ngolah pangertosan ing salebeting dhiri. Lumantar manah, janma saged nampi sedaya ingkang kapraos, lajeng dipun rembag, dipun pilah, saha dipun mangertosi sadèrèngipun dados pamawas utawi putusan. Manah dados papan tuwuhing pangangen-angen, tetimbangan, saha pangudi kawruh ing salebeting lampah gesang.

Manah boten namung ngempalaken pangertosan, nanging ugi nyawijèkaken sedaya ingkang dipun tampi saking pangraos lan pangalaman, saéngga saged nglairaken pangertosan ingkang langkung jero. Mila, becik utawi awoning pamawas kathah gumantung dhateng resiking manah. Manawi manah kebak pamrih lan kablambran, tetimbanganipun dados boten jejeg. Nanging manawi manah resik lan wening, pangertosan saged tuwuh kanthi cetha lan laras kaliyan Tatananing Panguripan.

Awit saking punika, manah kedah tansah dipun gulawenthah lumantar mawas dhiri, ngudi kawruh, saha ngendhaleni pamanggih ingkang boten laras. Kanthi mekaten, manah boten namung dados papaning pamikir, nanging ugi dados dhasaring kawicaksanan ingkang nuntun cipta, rasa, lan karsa tumuju lampah ingkang utama.

4. Nairṛtya — CIPTA (Daya Pangripta Batin).

Cipta inggih punika daya pangripta batin ingkang ndadosaken janma saged mbentuk pangangen-angen, gagasan, saha reroncening pamanggih ing salebeting dhiri. Lumantar cipta, sedaya ingkang sampun dipun tampi lan dipun rembag dening manah saged dipun reronce dados sawijining pangertosan utawi rancangan tumindak.

Cipta dados daya ingkang nglairaken kawruh anyar, tetimbangan, saha manéka reripta ingkang dados dhasaring lampah gesang.

Cipta gadhah sipat tansah obah lan ngrembaka manut pengalaman, pangudi kawruh, saha kahanan ingkang dipun adhepi. Manawi boten dipun tata, cipta saged kebak pangangen-angen ingkang boten nyata, nuwuhaken kablambran, utawi ngedohaken janma saking kasunyatan. Nanging manawi dipun resiki lan dipun arahaken kanthi becik, cipta dados sarana ngrembakakaken kawicaksanan lan manggihaken margi ingkang laras kaliyan Tatananing Panguripan.

Mila, cipta kedah tansah dipun gulawenthah lumantar mawas dhiri, pangudi kawruh, saha pangraos ingkang wening. Kanthi mekaten, cipta boten namung nglairaken pamanggih, nanging ugi dados daya pangripta batin ingkang madhangi lampah, nyengkuyung kabecikan, saha ngiyataken kasalarasan antawisipun manah, rasa, lan karsa.

5. Paścima — RASA (Daya Pangraos Batin).

Rasa inggih punika daya pangraos batin ingkang ndadosaken janma saged ngrumangsani, ngraosaken, saha mangertosi teges saking sedaya pengalaman gesang. Lumantar rasa, janma boten namung sumerep kawontenan, nanging ugi saged ngraosaken becik lan awon, remen lan sisah, laras lan boten laras. Rasa dados daya ingkang nyawijèkaken pangalaman lahir kaliyan pangraos batin, saéngga sedaya ingkang dipun alami boten namung dados kedadosan, nanging ugi dados piwulang tumrap panguripan.

Rasa ugi nuwuhaken welas, pangrumangsa, tepa salira, saha kasagedan mangertosi kawontenanipun liyan. Manawi rasa resik lan wening, janma saged nampi kasunyatan kanthi manah ingkang jembar, boten kesirep dening pamrih utawi nepsu. Nanging manawi rasa kasirepan pangangen-angen ingkang boten becik, saged nuwuhaken sengit, drengki, saha pisahing kasalarasan.

Awit saking punika, rasa kedah tansah dipun resiki lan dipun gulawenthah lumantar mawas dhiri, laku kabecikan, saha pangudi kasunyatan. Kanthi mekaten, rasa dados pepadhang batin ingkang nuntun cipta lan karsa, saéngga sedaya lampah gesang tansah laras kaliyan Tatananing Panguripan lan nuwuhaken wohing kautaman.

6. Vāyavya — KARSA (Daya Karep lan Tumindak).

Karsa inggih punika daya ing salebeting dhiri ingkang netepaken karep saha ngarahaken lampah gesang. Lumantar karsa, sedaya pangertosan saking manah, reripta saking cipta, saha pangraos saking rasa boten namung mapan wonten ing batin, nanging kawedhar dados tumindak ingkang nyata. Karsa dados panyambung antawisipun pamawas lan lampah, saéngga sedaya ingkang dipun mangertosi saged kalampahan kanthi jejeg.

Karsa gadhah kuwajiban milih margi ingkang trep, netepaken ancas, saha ngiyataken tekad supados boten gampil owah dening pepénginan ingkang boten utama. Manawi karsa dipun arahaken dening kawicaksanan lan rasa ingkang wening, tumindak janma saged nuwuhaken kabecikan tumrap dhiri, sesami, lan alam sakupengipun. Nanging manawi karsa kasirepan pamrih utawi kapengin ingkang boten katata, lampah gesang saged nyimpang saking Tatananing Panguripan.

Awit saking punika, karsa kedah tansah dipun tata lumantar mawas dhiri, pangudi kawruh, saha panggulawenthah budi. Kanthi mekaten, karsa boten namung dados daya pepénginan, nanging dados daya netepaken lampah ingkang jejeg, mantep, lan laras kaliyan pepadhanging panguripan, saéngga sedaya tumindak nuwuhaken wohing kautaman.

7. Uttara — KAMA (Daya Pepénginan).

Kama inggih punika daya pepénginan ingkang tuwuh kanthi lumrah saking salebeting dhiri. Daya punika nuwuhaken karep kanggé nggayuh satunggaling ancas, njagi kasinambunganing panguripan, saha ndadosaken janma gadhah semangat nglampahi gesang. Awit saking punika, kama dudu sipat ingkang kedah dipun singkiri utawi dipun musuhi, awit sampun dados peranganing kawontenan janma.

Nanging, kama boten saged dipun parengaken lumampah tanpa tatanan. Manawi pepénginan namung manut karep tanpa tetimbangan, saged nuwuhaken pamrih, srakah, kumalungkung, saha tumindak ingkang nyimpang saking Tatananing Panguripan. Kosokwangsulipun, manawi kama dipun tata dening manah ingkang wening, cipta ingkang resik, rasa ingkang alus, saha karsa ingkang jejeg, pepénginan punika dados daya ingkang nyurung janma tumuju kabecikan lan kautaman.

Mila, hakikat kama boten dumunung ing pepénginanipun piyambak, nanging wonten ing cara janma nata lan ngarahaken pepénginan punika. Kanthi panggulawenthah dhiri ingkang jejeg, kama saged dados daya pangrembakan, nyengkuyung lampah gesang ingkang laras, saha nuwuhaken wohing kabecikan tumrap dhiri, sesami, lan jagad panguripan.

8. Īśāna — KRODHA (Daya Kobaring Batin).

Krodha inggih punika daya kobaring batin ingkang nuwuhaken semangat, kendel, keteguhan, saha kakiyatan kanggé ngadhepi sedaya reribed ing lampah gesang. Daya punika sampun dados peranganing kawontenan janma, awit lumantar krodha janma saged jejeg mbélani kabecikan, njagi kautaman, saha boten gampil ngasoraken dhirinipun nalika ngadhepi pepalang.

Krodha boten kedah dipun wastani minangka sipat awon. Ingkang ndadosaken awon dudu dayanipun, nanging cara ngginakakenipun. Manawi krodha dipun kendhalèni dening manah ingkang wening, rasa ingkang alus, saha karsa ingkang jejeg, daya punika dados kakiyatan kanggé njagi kasalarasan lan ngukuhaken lampah ingkang utama. Nanging manawi krodha kabucal tanpa tetimbangan, saged malih dados angkara, sengit, kasar, saha tumindak ingkang ngrusak dhiri lan liyan.

Awit saking punika, krodha kedah tansah dipun tata lan dipun arahaken tumuju kabecikan. Kanthi mekaten, kobaring batin boten malih dados sumber karusakan, nanging dados daya pangreksa ingkang ngiyataken tekad, njagi kayektèn, saha nyengkuyung janma lumampah kanthi mantep manut Tatananing Panguripan.

9. Madhya — SUKMA (Pancer).

Sukma inggih punika pancering dhiri ingkang dados pusat kasadaran janma. Wonten ing sukma, cipta, rasa, lan karsa nyawiji dados satunggal rerangkèn daya ingkang saling nyengkuyung lan nyelarasaken. Sukma boten namung dados papan dumunungipun daya-daya batin, nanging ugi dados pancer ingkang ngarahaken sedaya lampah supados tetep laras kaliyan Tatananing Panguripan.

Lumantar sukma, janma saged mawas dhiri, nimbang sedaya pamanggih, ngraosaken maknaning pangalaman, saha netepaken lampah ingkang utama. Manawi sukma wening lan resik, cipta dados cetha, rasa dados alus, lan karsa dados jejeg. Nanging manawi sukma kasirepan pamrih lan kablambran, sedaya daya ing salebeting dhiri ugi saged boten laras, saéngga lampah gesang dados keblasuk saking margi ingkang utama.

Awit saking punika, sukma kedah tansah dipun reksa lumantar panggulawenthah dhiri, mawas batin, saha laku kabecikan. Kanthi mekaten, sukma tetep dados pancer kasadaran ingkang madhangi sedaya daya jroning dhiri, nyawijèkaken sedaya unsur panguripan, saha nuntun janma nggayuh kasalarasan, katentreman, lan kasampurnaning lampah gesang.

Panutup.

Nawa Mandhala Dhiri nedahaken bilih janma punika dudu namung raga ingkang gesang, nanging satunggaling susunan daya panguripan ingkang sampun katata kanthi sampurna. Saben daya gadhah kalenggahan saha pakaryanipun piyambak, boten kanggé dipun unggul-unggulaken utawi dipun asoraken, nanging kanggé nyengkuyung kasalarasaning dhiri. Nalika sedaya daya lumampah manut tatananipun, gesang dados jejeg, tentrem, saha kebak pepadhang.

Piwulang punika ugi ngélingaken bilih sukma minangka pancer boten namung dados papan dumununging cipta, rasa, saha karsa, nanging ugi dados pangiket ingkang nyawijèkaken sedaya daya supados boten lumampah piyambakan. Saking pancer punika tuwuh kawicaksanan anggènipun nata pepénginan, ngendhaleni kobaring batin, saha ngarahaken sedaya pamawas lan tumindak tumuju kautaman.

Mawas dhiri dados dhasaring lampah wonten ing Nawa Mandhala Dhiri. Kanthi mangertos tatananing daya ing salebeting dhiri, janma saged mangrêtosi kekiyatan saha kekiranganipun piyambak, lajeng nggulawenthah kanthi laku ingkang ajeg lan temen. Kawruh punika boten namung kanggé dipun mangertosi, nanging kedah dados dhasaring lampah gesang saben dinten.

Ing wekasanipun, Nawa Mandhala Dhiri ngandharaken bilih kasampurnaning gesang tuwuh saking kasalarasaning sedaya daya ing salebeting dhiri kaliyan Tatananing Panguripan. Manawi pancer tansah jejeg lan sedaya daya lumampah manut kalenggahanipun, janma badhé nggayuh pepadhanging budi, tentreming manah, saha kautaman ing salebeting lampah gesang.

DOWNLOAD SERAT